Σε ποια έκδοση του Πολυσύμπαντος βρίσκεσαι;

Μια αναστοχασμός πάνω στην κβαντική πραγματικότητα, την αντίληψη και την επιστήμη πίσω από τα ταυτόχρονα αποτελέσματα.

By Χανς Σάντκουλ, eolas – 12 λεπτά ανάγνωσης

Εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας. Είμαστε βέβαιοι ότι το έδαφος από κάτω μας είναι σταθερό, η καρέκλα στην οποία καθόμαστε προσφέρει στήριξη και τα αντικείμενα που αγγίζουμε επιβεβαιώνουν ότι ο κόσμος είναι σταθερός. Τι γίνεται όμως αν αυτή η σταθερότητα είναι μια ψευδαίσθηση; Τι γίνεται αν αυτό που βιώνουμε είναι απλώς μια εκδοχή ανάμεσα σε πολλές, ένα ενιαίο νήμα σε ένα πολύ μεγαλύτερο πολυσύμπαν που διαμορφώνεται από την παρατήρηση, την αντίληψη και την επιλογή;

Η σύγχρονη φυσική αμφισβητεί αυτή τη διαισθητική βεβαιότητα. Η κβαντομηχανική, η οποία μελετά τα μικροσκοπικά σωματίδια, δείχνει ότι η πραγματικότητα μπορεί να μην είναι καθόλου οριστική. Αντίθετα, η πραγματικότητα μπορεί να προέρχεται από αμέτρητες πιθανότητες που συνυπάρχουν, σχηματίζοντας μια ρευστή κατάσταση και όχι μια σταθερή.

Τι γίνεται αν αυτή η αβέβαιη φύση της πραγματικότητας δεν σταματά στο ατομικό επίπεδο; Τι γίνεται αν εισχωρήσει στην καθημερινότητά μας, στις διαθέσεις μας, στις επιτυχίες και τις αποτυχίες μας, στην αίσθηση ελέγχου μας; Η ιδέα ότι η αντίληψή μας για την πραγματικότητα επηρεάζει την εμπειρία μας δεν είναι καινούργια. Αλλά οι τελευταίες εξελίξεις στην κβαντομηχανική, τη νευροεπιστήμη και την ψυχολογία υποδηλώνουν ότι αυτή η σύνδεση μπορεί να είναι πολύ βαθύτερη από ό,τι φανταζόμασταν ποτέ.

Η Ευθραυστότητα του Φυσικού Κόσμου

Οι φυσικοί γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι η ύλη είναι ως επί το πλείστον κενός χώρος. Τα άτομα που αποτελούν τα πάντα γύρω μας είναι ως επί το πλείστον κενά, με μικροσκοπικά ενεργητικά σωματίδια διάσπαρτα στο εσωτερικό τους. Ακόμα και αυτά τα σωματίδια συμπεριφέρονται παράξενα. Στην κβαντομηχανική, τα ηλεκτρόνια δεν υπάρχουν ως καθαρά, μεμονωμένα αντικείμενα μέχρι να παρατηρηθούν. Αντίθετα, επιπλέουν ως σύννεφα πιθανών αποτελεσμάτων. Μόνο όταν μετράμε ή κοιτάμε καταλήγουν σε ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Αυτό σημαίνει ότι σε θεμελιώδες επίπεδο, το σύμπαν δεν υπάρχει σε μια καθορισμένη κατάσταση εκτός αν μετριέται. Υποδηλώνει κάτι βαθιά ανησυχητικό: ο στερεός κόσμος με τον οποίο αλληλεπιδρούμε είναι, κατά κάποιο τρόπο, μια κατασκευή παρατήρησης. Όχι μόνο με ποιητική ή φιλοσοφική έννοια, αλλά και με κυριολεκτική, φυσική έννοια.

Θα μπορούσε αυτό να εξηγήσει γιατί δύο άνθρωποι μπορούν να βιώσουν το ίδιο γεγονός με εντελώς διαφορετικούς τρόπους; Θα μπορούσε η πραγματικότητα, όπως τη βιώνουμε, να διαμορφώνεται όχι μόνο από εξωτερικές συνθήκες αλλά και από την εσωτερική μας κατάσταση, τις πεποιθήσεις μας, τα συναισθήματά μας, τις προσδοκίες μας;

Αυτή η ένταση μεταξύ πιθανότητας και κατάρρευσης απεικονίζεται περίφημα στο "Η γάτα του Σρέντιγκερ", ένα νοητικό πείραμα στο οποίο μια γάτα είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή μέχρι να παρατηρηθεί. Αρχικά προοριζόταν να αποκαλύψει τον παραλογισμό της κβαντικής θεωρίας όταν εφαρμόζεται σε αντικείμενα του πραγματικού κόσμου, η μεταφορά τώρα αντηχεί με μια ευρύτερη ιδέα: ότι η πραγματικότητά μας μπορεί επίσης να παραμείνει σε κατάσταση δυναμικού μέχρι να ασχοληθούμε με αυτήν.

Η Επίδραση του Νου στην Πραγματικότητα

Οι ψυχολόγοι μελετούν εδώ και καιρό πώς η αντίληψη διαμορφώνει τις εμπειρίες μας. Ένα άτομο που έχει καλή διάθεση βλέπει τον κόσμο πιο φωτεινό, τις ευκαιρίες πιο άφθονες, τις αποτυχίες ως προσωρινές. Σκεφτείτε μέρες που όλα φαίνονταν εύκολα επειδή ξυπνούσατε νιώθοντας καλά ή πώς όλη σας η μέρα μπορεί να φαίνεται πιο σκοτεινή αν κάτι ασήμαντο σας αναστάτωσε το πρωί.

Από την άλλη πλευρά, κάποιος που βρίσκεται σε καταθλιπτική κατάσταση αντιλαμβάνεται το ίδιο περιβάλλον ως κουραστικό, σκληρό και γεμάτο εμπόδια. Το φαινόμενο δεν είναι απλώς μεταφορικό. Οι σαρώσεις εγκεφάλου αποκαλύπτουν ότι διαφορετικές συναισθηματικές καταστάσεις ενεργοποιούν διαφορετικές νευρικές οδούς - τη σύνδεση μεταξύ των νευρώνων που επιτρέπει τη μετάδοση σημάτων σε όλο το νευρικό σύστημα, αλλάζοντας κυριολεκτικά τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε τις αισθητηριακές πληροφορίες.

Η θεωρία του «τόπου ελέγχου» στην ψυχολογία υποδηλώνει ότι τα άτομα με εσωτερικό τόπο, δηλαδή αυτά που πιστεύουν ότι έχουν τον έλεγχο της μοίρας τους, τείνουν να επιτυγχάνουν περισσότερα, να επιμένουν στις δυσκολίες και να διατηρούν καλύτερη ψυχική υγεία. Όσοι έχουν εξωτερικό τόπο, δηλαδή που πιστεύουν ότι η μοίρα, η τύχη ή οι εξωτερικές δυνάμεις υπαγορεύουν τη ζωή τους, συχνά αισθάνονται ανίσχυροι και παλεύουν με τις αποτυχίες.

Τι γίνεται όμως αν αυτό υπερβαίνει τα όρια της ψυχολογίας; Τι γίνεται αν, όπως και η κβαντική κυματική συνάρτηση, η νοητική μας κατάσταση καταρρέει τις δυνατότητες γύρω μας στα αποτελέσματα που βιώνουμε;

Οι Παράλληλες Πραγματικότητες Μέσα Μας

Στην κβαντική φυσική, η ιδέα της υπέρθεσης υποδηλώνει ότι ένα σωματίδιο μπορεί να υπάρχει σε πολλαπλές καταστάσεις ταυτόχρονα μέχρι να παρατηρηθεί. Ορισμένες ερμηνείες το προχωρούν περαιτέρω, υποδηλώνοντας ότι σε κάθε στιγμή, η πραγματικότητα διασπάται σε διαφορετικά παράλληλα αποτελέσματα.

Τι γίνεται αν κάθε στιγμή είναι ένα σταυροδρόμι; Μια εκδοχή του εαυτού σου επιτυγχάνει, μια άλλη αποτυγχάνει και μια άλλη ακολουθεί μια εντελώς διαφορετική πορεία. Χωρίς να το συνειδητοποιείς, μήπως εναλλάσσεσαι μεταξύ αυτών των πιθανοτήτων με βάση μόνο την αντίληψή σου;

Σκεφτείτε το εξής: όταν ξυπνάτε με κακή διάθεση, η αντίληψή σας αλλάζει την ημέρα σας. Γίνεστε πιο ευερέθιστοι, παρατηρείτε περισσότερα αρνητικά πράγματα και παίρνετε αποφάσεις που οδηγούν σε χειρότερα αποτελέσματα. Αντίθετα, τις ημέρες που αισθάνεστε σίγουροι και αισιόδοξοι, αρπάζετε ευκαιρίες, αλληλεπιδράτε πιο θετικά και βιώνετε μια καλύτερη πραγματικότητα. 

Μερικές φορές, μπορεί ακόμη και να νιώθετε ότι μια καλύτερη διάθεση είναι εύκολα εφικτή, σαν να έπρεπε απλώς να απλώσετε το χέρι σας για να την πιάσετε. Αλλά διαπιστώνετε ότι τραβιέστε πίσω, μπλοκαρισμένοι από ένα αόρατο τείχος που σας εμποδίζει να κάνετε αυτή την αλλαγή. Τι γίνεται αν αυτά δεν είναι απλώς ψυχολογικά αποτελέσματα, αλλά πραγματικές μετατοπίσεις μεταξύ πιθανών πραγματικοτήτων;

Θα σήμαινε ότι η αποτυχία δεν είναι ένα τελικό σημείο, αλλά μία από τις πολλές εκδοχές του εαυτού από τις οποίες μπορούμε να απομακρυνθούμε. Ότι η επιτυχία δεν είναι προκαθορισμένη, αλλά αναδύεται από ένα πεδίο πιθανών εαυτών. Και το πιο σημαντικό, ότι η ελεύθερη βούληση υπάρχει όχι με κάποια αφηρημένη φιλοσοφική έννοια, αλλά με μια απτή κβαντική έννοια όπου η εστίαση και η πρόθεσή μας διαμορφώνουν την πορεία της ζωής μας.

Όλες αυτές οι θεωρίες φαίνονται ξεχωριστές με την πρώτη ματιά: η κβαντομηχανική, η αντίληψη που διαμορφώνει την εμπειρία μας, η νευροπλαστικότητα - η ικανότητα του εγκεφάλου να σχηματίζει και να αναδιοργανώνει τις συναπτικές συνδέσεις - και η ψυχολογία της πεποίθησης. Αλλά μήπως συνδέονται πιο βαθιά από ό,τι συνειδητοποιούμε; Τι γίνεται αν όλες δείχνουν προς μια κρυφή αλήθεια: ότι το μυαλό μας αλληλεπιδρά με την πραγματικότητα με τρόπους που η επιστήμη μόλις αρχίζει να παρατηρεί;

Είναι η πραγματικότητα πιο εύπλαστη από όσο νομίζουμε;

Αν ο κόσμος γύρω μας εξαρτάται πραγματικά από την παρατήρηση, τότε η πραγματικότητα είναι συμμετοχική. Δεν είμαστε απλώς παθητικοί ταξιδιώτες μέσα σε ένα σταθερό σύμπαν, αλλά ενεργοί γλύπτες της εμπειρίας μας.

Η ταλαιπωρία, η απώλεια και η αποτυχία είναι πραγματικά, και η επιτυχία δεν μπορεί απλώς να εμφανιστεί ευχόμενη την ύπαρξή της. Ωστόσο, ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο και τις επιλογές που κάνουμε μπορεί να μεταβάλει την πιθανότητα διαφορετικά μέλλοντα να γίνουν η πραγματικότητά μας.

Η επιστήμη υποστηρίζει ολοένα και περισσότερο αυτές τις ιδέες. Το φαινόμενο placebo υποδηλώνει ότι η πίστη από μόνη της μπορεί να αλλάξει το σώμα μας. Μελέτες δείχνουν ότι οι σκέψεις μας αλλάζουν φυσικά τη δομή του εγκεφάλου μας με την πάροδο του χρόνου. Μερικοί επιστήμονες μάλιστα υποστηρίζουν ότι οι αποφάσεις μας μπορεί να ακολουθούν τους ίδιους παράξενους κανόνες με τα κβαντικά σωματίδια, καθιστώντας την πραγματικότητα πολύ πιο ευέλικτη από ό,τι νομίζαμε.

Τι θα γινόταν αν η ίδια η πραγματικότητα λειτουργούσε σαν ένα κύμα πιθανοτήτων και οι επιλογές μας, τόσο οι συνειδητές όσο και οι υποσυνείδητες, μας μετατοπίζουν συνεχώς μεταξύ διαφορετικών πιθανών εκδοχών της ζωής μας;

Η Επιστήμη Πίσω από τις Ιδέες

Αυτό το άρθρο βασίζεται σε καθιερωμένη έρευνα στην κβαντομηχανική, τη νευροεπιστήμη και την ψυχολογία. Η επιστήμη επιβεβαιώνει ότι τα σωματίδια υπάρχουν σε πιθανοτικές καταστάσεις μέχρι να παρατηρηθούν, η αντίληψη επηρεάζει τη νόηση και η πεποίθηση μεταβάλλει τις φυσιολογικές αντιδράσεις. Αυτά τα ευρήματα είναι ευρέως αποδεκτά, αν και οι βαθύτερες επιπτώσεις τους παραμένουν υπό συζήτηση.

Η κβαντομηχανική, μέσω του φαινομένου του παρατηρητή και της δυαδικότητας κύματος-σωματιδίου - όπου τα κύματα μπορούν να εμφανίζουν σωματιδιακές ιδιότητες ενώ τα σωματίδια μπορούν να εμφανίζουν κυματικές ιδιότητες, δείχνει ότι η παρατήρηση καθορίζει την πραγματικότητα σε θεμελιώδες επίπεδο. Η νευροεπιστήμη καταδεικνύει ότι η αντίληψη και οι συναισθηματικές καταστάσεις διαμορφώνουν τη γνωστική επεξεργασία και η ψυχολογία διαπιστώνει ότι τα συστήματα πεποιθήσεων, όπως ο τόπος ελέγχου, επηρεάζουν τα αποτελέσματα της ζωής. Μελέτες για τη νευροπλαστικότητα αποκαλύπτουν περαιτέρω ότι οι σκέψεις αναδιαμορφώνουν τις νευρικές οδούς με την πάροδο του χρόνου.

Η ιδέα ότι αυτά τα πεδία μπορεί να διασυνδέονται για να διαμορφώσουν την πραγματικότητα είναι δική μου ερμηνεία. Ενώ καμία μεμονωμένη μελέτη δεν αποδεικνύει αυτή την ευρύτερη σχέση, η επικάλυψη μεταξύ τους εγείρει συναρπαστικά ερωτήματα. Εάν η αντίληψη και η επιλογή επηρεάζουν ποια εκδοχή της πραγματικότητας βιώνουμε, τότε μπορεί να έχουμε πολύ μεγαλύτερη επιρροή στη διαμόρφωση της ζωής μας από ό,τι αντιλαμβανόμαστε.

Η Τελική Ερώτηση

Αν ο εγκέφαλός σας αρχίζει να πονάει, συγχαρητήρια που τα καταφέρατε μέχρι εδώ! Αυτή η οπτική δεν απαιτεί μυστικισμό ή θεωρία συνωμοσίας. Δεν απαιτεί πίστη σε υπερφυσικές δυνάμεις ή μυστική γνώση. Είναι απλώς μια ορθολογική επέκταση αυτών που μας λένε ήδη η φυσική, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη. Κάθε έννοια που συζητείται, συμπεριλαμβανομένης της κβαντομηχανικής, της πραγματικότητας που βασίζεται στην αντίληψη, της νευροπλαστικότητας και της επίδρασης της νοοτροπίας στα αποτελέσματα, υποστηρίζεται από καλά τεκμηριωμένες μελέτες και καθιερωμένες θεωρίες.

Η πιθανότητα, ωστόσο, ότι αυτά τα στοιχεία είναι αλληλένδετα είναι δική μου ερμηνεία. Ενώ η έρευνα επιβεβαιώνει ότι η κβαντομηχανική διέπει τον μικροσκοπικό κόσμο και ότι η αντίληψη διαμορφώνει τη νόηση, το κατά πόσον η επίγνωσή μας παίζει άμεσο ρόλο στη μετατόπιση μεταξύ πιθανοτικών μονοπατιών ζωής παραμένει εικασία. 

Ωστόσο, η επικάλυψη είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Αν παραδεχτούμε ότι η παρατήρηση καταρρέει το κβαντικό δυναμικό, ότι οι σκέψεις επανασυνδέουν τον εγκέφαλο και ότι η πεποίθηση επηρεάζει τα αποτελέσματα, τότε η αμφισβήτηση του πλήρους εύρους της επιρροής μας στην πραγματικότητα δεν είναι παράλογη. Είναι απλώς ανεξερεύνητη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα υποκύπτει στη θέλησή μας ή ότι ο πόνος, η απώλεια και η αποτυχία είναι ψευδαισθήσεις. Υπονοεί όμως ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε και αλληλεπιδρούμε με τον κόσμο κάνει αλλάζουν τις πιθανότητες του μέλλοντός μας. Αν η πράξη της παρατήρησης διαμορφώνει την ύλη, αν οι σκέψεις αναδιαμορφώνουν τις νευρωνικές οδούς και αν η πεποίθηση επηρεάζει τα αποτελέσματα του πραγματικού κόσμου, τότε δεν είμαστε παθητικοί θεατές σε αυτή την ύπαρξη. Είμαστε συμμετέχοντες.

Αυτή η ιδέα μπορεί να είναι ταυτόχρονα ανησυχητική και απελευθερωτική. Αν η πραγματικότητα εξαρτάται εν μέρει από την αντίληψη και τις επιλογές σας, η ζωή που θα βιώσετε αύριο μπορεί να μην έχει καθοριστεί πλήρως σήμερα. Αντίθετα, μπορεί να εξαρτάται από το πώς σκέφτεστε, ενεργείτε και αλληλεπιδράτε με το περιβάλλον σας αυτή τη στιγμή.

Σε ποια εκδοχή της πραγματικότητας, λοιπόν, εισέρχεσαι αυτή τη στιγμή;

Πηγές που με ενέπνευσαν:

• Γνωστική Προκατάληψη & Αντίληψη: Αναφορά: Kahneman & Tversky (Θεωρία Προοπτικών, Γνωστική Προκατάληψη)
• Νευροπλαστικότητα και αλλαγές στον εγκέφαλο που καθοδηγούνται από τη σκέψη: Αναφορά: Michael Merzenich & Norman Doidge (Έρευνα νευροπλαστικότητας)
• Εσωτερικός έναντι εξωτερικού τόπου ελέγχου: Αναφορά: Julian Rotter (Θεωρία Ελέγχου)
• Δυαδικότητα Κύματος-Σωματιδίου & Υπέρθεση: Πείραμα Διπλής Σχισμής, Αναφορά: Niels Bohr & Werner Heisenberg (Ερμηνεία Κοπεγχάγης)
• Ερμηνεία Πολλαπλών Κόσμων (MWI): Αναφορά: Hugh Everett III (MWI στην Κβαντομηχανική)